Epstein – Barr Virus (EBV)

Sinh Bệnh Học & Cơ Chế Ái Tế Bào B / Biểu Mô

Thụ Thể Xâm Nhập & Hai Pha Nhiễm Trùng

• Gắn dính & Xâm nhập: Glycoprotein gp350/220 của EBV gắn đặc hiệu vào thụ thể CD21 (CR2) trên bề mặt tế bào B. Đối với tế bào biểu mô, vi-rút sử dụng gH/gL/gp42 gắn vào thụ thể HLA Class II và các Integrin (alpha beta 6, alpha v beta 8).
• Pha nhân lên (Lytic Phase): Vi-rút nhân lên ồ ạt trong tế bào biểu mô vòm họng và lympho B, gây ly giải tế bào, giải phóng các hạt vi-rút vào nước bọt và máu.
• Pha tiềm tàng (Latent Phase): Vi-rút đóng vòng DNA (Episome) trong nhân tế bào B, biểu hiện các protein màng tiềm tàng (LMP-1, LMP-2) và RNA không mã hóa (EBER1, EBER2) giúp tế bào B bất tử hóa và lẩn tránh sự phá hủy của hệ miễn dịch.

Đáp Ứng Tế Bào T-CD8+ & Hiện Tượng Tế Bào Lympho Biến Dạng

• Để kiểm soát sự tăng sinh tế bào B bị nhiễm EBV, cơ thể huy động phản ứng miễn dịch tế bào T-CD8+ tột độ.
• Trên tiêu bản phết máu ngoại vi, các tế bào T-CD8+ hoạt hóa này biến đổi kích thước lớn, nhân bất thường, huyết thanh kiềm tính ôm quanh hồng cầu—được gọi là Tế bào Lympho không điển hình (Atypical Lymphocytes / Downey cells).

Các Thể Lâm Sàng Tại Da & Niêm Mạc

Hội Chứng Nhiễm Đơn Nhân Nhiễm Trùng (Infectious Mononucleosis - IM):

• Tam chứng: Sốt cao, viêm họng giả mạc/sưng Amidan, và sưng hạch cổ sau/hạch toàn thân.
• Phát ban do Ampicillin / Amoxicillin (Ampicillin-Induced Rash):
  • Xuất hiện ở 80%–100% bệnh nhân IM vô tình sử dụng kháng sinh nhóm Aminopenicillin (Ampicillin, Amoxicillin).
  • Cơ chế: Không phải phản ứng dị ứng IgE thật sự, mà do vi-rút EBV kích thích quá mức hệ miễn dịch tế bào T, khiến cơ thể phản ứng quá mẫn tạm thời với cấu trúc thuốc.
  • Hình thái: Ban dát sần đỏ thẫm dạng Morbilliform rầm rộ toàn thân xuất hiện sau 7–10 ngày dùng thuốc, ngứa nhiều, tự lặn sau khi ngừng thuốc mà không gây bọng nước hay bong tróc da nặng.

Bạch Sản Lông Ở Lưỡi (Oral Hairy Leukoplakia - OHL):

• Tổn thương đặc hiệu do EBV nhân lên ở pha Lytic tại tế bào gai thượng bì niêm mạc lưỡi, hay gặp ở bệnh nhân HIV/AIDS (CD4 < 200) hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch.
• Hình thái: Mảng trắng gờ cao, bề mặt có các gờ nếp gấp dọc dạng sợi/lông (hairy appearance), tập trung ở bờ bên của lưỡi (đối xứng hoặc một bên).
• Đặc điểm: Không thể cạo tróc (khác hoàn toàn với nấm Candida miệng).

Hội Chứng Gianotti-Crosti (Infantile Papular Acrodermatitis):

• Phản ứng miễn dịch da cấp tính do EBV (và một số vi-rút khác) ở trẻ từ 6 tháng đến 12 tuổi.
• Hình thái: Các củ sần chắc, màu hồng đỏ hoặc đỏ tía, đường kính 1–10 mm, phân bố đối xứng ở mặt, mông, cẳng tay và cẳng chân (đặc tính ở ngọn chi - Acral distribution), chừa lại vùng thân mình.

Bệnh Lý Dạng U Lympho Liên Quan EBV (EBV-Associated Cutaneous Lymphoproliferative Disorders):

• Hydroa Vacciniforme-like Lymphoma (HVLL): Bệnh lý u lympho tế bào T/NK hiếm gặp khởi phát từ tổn thương nhạy cảm ánh nắng (mụn nước vỡ đóng vảy hoại tử để lại sẹo như đậu mùa ở mặt và tay).
• Phức hợp tăng sinh tế bào B/T ở người suy giảm miễn dịch: Các mảng/củ sần hoại tử loét sâu do tế bào B bị EBV bất tử hóa phát triển thành U lympho lành tính hoặc ác tính (DLBCL).

Chẩn Đoán Phân Biệt Các Bệnh Lý Niêm Mạc & Ban Da Liên Quan EBV

Quy Trình Chẩn Đoán Tại Haute-Derma

Khai Thác Lâm Sàng & Phết Máu Ngoại Vi:

• Kiểm tra tam chứng nhiễm đơn nhân, tiền sử dùng kháng sinh Aminopenicillin.
• Phết máu ngoại vi: Phát hiện tế bào Lympho không điển hình (Atypical lymphocytes / Downey cells > 10% tổng số bạch cầu).

Xét Nghiệm Huyết Thanh Học (Serology):

• Test Heterophile Antibody (Monospot Test / Paul-Bunnell Test): Tìm kháng thể dị loài trong máu (độ nhạy > 85% ở người lớn, nhưng có thể âm tính ở trẻ < 4 tuổi).
• Bộ Kháng Thể Đặc Hiệu EBV (EBV Specific Antibodies):
  • VCA-IgM (Viral Capsid Antigen IgM): Dương tính ngay từ giai đoạn cấp, biến mất sau 4–8 tuần (Khẳng định nhiễm trùng cấp).
  • VCA-IgG: Xuất hiện sớm, tồn tại suốt đời.
  • EBNA-1 IgG (EBV Nuclear Antigen 1): Chỉ xuất hiện muộn sau 3–4 tháng kể từ đợt nhiễm cấp. sự hiện diện của EBNA-1 giúp loại trừ đợt nhiễm trùng mới mắc.

Sinh Thiết Mô Bệnh Học & Kỹ Thuật Sinh Học Phân Tử:

• Sinh thiết tổn thương da/niêm mạc: Chỉ định đối với trường hợp nghi ngờ Bạch sản lông (OHL) hoặc U lympho.
• Nhuộm lai tại chỗ EBER (EBV-Encoded RNA In Situ Hybridization): Phát hiện RNA tiểu thể EBER1/2 của EBV nằm trong nhân tế bào tổn thương mô.

Phác Đồ Quản Lý & Điều Trị Tại Haute-Derma

Quản Lý Hội Chứng Nhiễm Đơn Nhân Nhiễm Trùng (IM) & Phát Ban Do Amoxicillin

• Điều trị hỗ trợ: Nghỉ ngơi, ngưng ngay các kháng sinh nhóm Aminopenicillin (Amoxicillin, Ampicillin). Ban da sẽ tự lui hoại sau 1–2 tuần mà không để lại di chứng.
• Hạ sốt & Đau họng: Paracetamol hoặc Ibuprofen. Cấm dùng Aspirin ở trẻ em.
• LƯU Ý VẬN ĐỘNG SỐNG CÒN: Bệnh nhân bị IM phải tuyệt đối tránh các môn thể thao đối kháng hoặc vận động mạnh trong tối thiểu 3–4 tuần do nguy cơ vỡ lách cấp tính (Spleen rupture) gây xuất huyết nội nguy hiểm tính mạng.

Phác Đồ Điều Trị Bạch Sản Lông Lưỡi (OHL)

• Kháng vi-rút đường uống (Khi tổn thương gây khó chịu hoặc thẩm mỹ):
  • Valacyclovir: 1000 mg x 3 lần/ngày trong 14 ngày.
  • Acyclovir: 800 mg x 5 lần/ngày trong 14 ngày.
  • Lưu ý: Mảng OHL sẽ đáp ứng biến mất nhanh chóng nhưng rất dễ tái phát sau khi ngừng thuốc nếu tình trạng suy giảm miễn dịch nền không được cải thiện.
• Điều trị tại chỗ: Bôi dung dịch Podophyllin resin 25% hoặc Retinoic acid tại chỗ giúp làm xẹp tổn thương nhanh.
• Tối ưu hóa miễn dịch: Chuyển khoa Truyền nhiễm tối ưu hóa phác đồ ARV đối với bệnh nhân HIV.