Bỏng (Burns)
Bỏng trong da liễu (Dermatological Burns) là tổn thương cấu trúc da cấp tính do tác động của năng lượng nhiệt cao, hóa chất ăn mòn, dòng điện hoặc bức xạ ion hóa. Hậu quả sinh học phụ thuộc trực tiếp vào cường độ tác nhân và thời gian tiếp xúc.
Khi nhiệt độ da vượt ngưỡng 44 độ C, các quá trình sinh lý bắt đầu suy sụp, cấu trúc protein bị biến tính và tế bào tiến vào chu trình chết.
Tam Giác Vùng Tổn Thương Jackson (Jackson's Burn Wound Model)
Tổn thương bỏng được chia thành 3 vùng đồng tâm có tính chất sinh bệnh học khác nhau:
- Vùng đông tụ (Zone of Coagulation - Tâm điểm): Nơi tiếp xúc nhiệt cao nhất, protein bị đông tụ hoàn toàn, tế bào hoại tử không thể đảo ngược (irreversible cell death).
- Vùng ứ trệ (Zone of Stasis - Vùng cận kề): Lưu lượng máu giảm mạnh, vi mạch bị huyết khối tắc nghẽn. Vùng này có nguy cơ hoại tử lan rộng nếu không được hồi sức tưới máu kịp thời trong 24 – 48 giờ đầu.
- Vùng xung huyết (Zone of Hyperemia - Vùng viền ngoài): Tế bào bị tổn thương nhẹ, giãn mạch phản ứng, phục hồi hoàn toàn sau vài ngày nếu không có bội nhiễm.
Giải Phẫu Bệnh Vi Thể (Histopathology)
- Bỏng nông (Độ 1 & 2): Thượng bì bị tách rời khỏi trung bì do phù nề huyết tương, tạo khoang chứa dịch dưới thượng bì (subepidermal blister). Tế bào sừng có hiện tượng nhân đông (pyknosis), bào tương ái toan hóa mạnh.
- Bỏng sâu (Độ 3): Hoại tử toàn bộ chiều dày thượng bì và trung bì (full-thickness necrosis). Các phần phụ của da (tuyến mồ hôi, nang lông, tuyến bã) bị phá hủy cấu trúc hoàn toàn. Không còn khả năng tự tái tạo biểu mô từ gốc, bắt buộc phải ghép da hoặc sẹo hóa xơ cứng.
Quản lý bỏng da liễu không chỉ dừng lại ở giai đoạn cấp cứu vết thương mà còn kéo dài qua Giai đoạn tái tạo ma trận ngoại bào (ECM) nhằm kiểm soát sự hình thành sẹo phì đại và sẹo lồi — thách thức lớn nhất trong thẩm mỹ da liễu phục hồi.
Phân Loại Cấp Độ Lâm Sàng & Đánh Giá Diện Tích Bỏng
Phân Loại Theo Chiều Sâu Tổn Thương
- Độ 1 (Bỏng nông / Thượng bì - Superficial Burn): Tổn thương lớp tế bào sừng và lớp đáy thượng bì. Da đỏ rực, khô, đau rát dữ dội, không có bóng nước. Tự phục hồi sau 3 - 7 ngày bằng bong vảy sinh học, không để lại sẹo.
- Độ 2 (Bỏng một phần trung bì - Partial-Thickness Burn):
- Độ 2 nông: Tổn thương nông lớp nhú trung bì. Xuất hiện bóng nước căng, chứa dịch trong, đáy vết thương màu hồng ẩm ướt, cực kỳ nhạy cảm với đau đớn. Tự lành sau 1 - 2 tuần.
- Độ 2 sâu: Tổn thương sâu đến lớp lưới trung bì. Đáy vết thương trắng nhợt hoặc loang lổ hồng nhạt, giảm cảm giác đau. Thời gian lành kéo dài (> 3 tuần) và để lại sẹo xơ phì đại.
- Độ 3 & 4 (Bỏng toàn bộ chiều dày da / Sâu - Full-Thickness Burn): Toàn bộ thượng bì và trung bì bị phá hủy. Vết thương có màu trắng đục, xám tro, hoặc cháy xém đen (eschar). Mất hoàn toàn cảm giác đau do các đầu mút thần kinh đã bị hủy hoại. Cần can thiệp phẫu thuật ghép da.
Ước Tính Diện Tích Bỏng (Rule of Nines - Quy Tắc Số 9)
Dùng để đánh giá nhanh diện tích bề mặt cơ thể bị bỏng (% BSA) ở người lớn:
- Đầu và cổ: 9% (4.5% mặt trước, 4.5% mặt sau).
- Mỗi chi trên (Tay): 9% (4.5% trước, 4.5% sau).
- Thân mình trước: 18%.
- Thân mình sau: 18%.
- Mỗi chi dưới (Chân): 18% (9% trước, 9% sau).
- Vùng sinh dục / Đáy chậu: 1%.
Phác Đồ Cấp Cứu, Hồi Sức & Điều Trị Phục Hồi Tại Haute-Derma
Tại Haute-Derma, các trường hợp bỏng da cấp tính và di chứng sẹo bỏng được quản lý theo Phác Đồ Đa Mô Thức Cấp Cứu & Tái Tạo Da Chuyên Sâu (Haute-Derma Burn Recovery Protocol):
Sơ Cứu Cấp Tính Ngay Tại NỗI (First Aid)
- Làm mát tức thì: Ngay lập tức ngâm hoặc xối nước sạch có nhiệt độ từ 15 - 20 độ C trong ít nhất 20 phút. Nước mát giúp hạ nhiệt độ sâu của mô, ngăn chặn quá trình hoại tử lan rộng ở vùng Jackson Stasis.
- Chỉ định tuyệt đối cấm: KHÔNG bôi kem đánh răng, mỡ trăn, dầu gió, nước mắm hay đắp lá cây lên vết bỏng (gây nhiễm trùng uốn ván và bít tắc); KHÔNG dùng đá cục trực tiếp lên da (gây bỏng lạnh chồng lấp); KHÔNG tự ý chọc thủng bóng nước lớn khi chưa vô trùng.
- Bảo vệ vết thương: Băng nhẹ bằng gạc vô trùng ẩm hoặc vải sạch không xơ, chuyển ngay đến cơ sở y tế chuyên khoa nếu diện tích bỏng > 10% diện tích cơ thể hoặc bỏng vùng mặt, tay, chân, cơ quan sinh dục.
Hồi Sức Dịch Toàn Thân & Chăm Sóc Vết Thương (Giai đoạn cấp)
- Công thức hồi sức dịch Parkland (Parkland Formula): Áp dụng cho bỏng > 15 - 20% BSA. Tổng thể tích dịch Ringer Lactate truyền trong 24 giờ đầu tính theo công thức:Thể tích dịch (ml) = 4 ml x Trọng lượng cơ thể (kg) x Diện tích bỏng (BSA)(Lưu ý: Truyền 1/2 tổng thể tích trong 8 giờ đầu tiên kể từ thời điểm bị bỏng, 1/2 thể tích còn lại truyền trong 16 giờ tiếp theo).
- Quản lý tại chỗ: Làm sạch vết thương bằng dung dịch sát khuẩn nhẹ (Chlorhexidine gluconate 0.05%). Thoa kem kháng sinh tại chỗ Silver Sulfadiazine 1% hoặc sử dụng các màng sinh học tự nhiên (Biosynthetic dressings) để che phủ và ngăn chặn mất nước xuyên thượng bì.
Phác Đồ Trị Liệu Sẹo Sớm & Phục Hồi Tại Haute-Derma (Giai đoạn mạn tính)
- Liệu pháp băng ép và Silicon: Bắt đầu áp dụng bản gel Silicon y tế kết hợp băng áp lực cao (24 - 30 mmHg) ngay khi vết thương biểu mô hóa hoàn toàn nhằm ức chế sự tăng sinh quá mức của nguyên bào sợi (fibroblast).
- Tiêm nội tổn thương Corticosteroid: Tiêm vi điểm Triamcinolone acetonide (10 - 40 mg/ml) trực tiếp vào các sẹo phì đại mới hình thành mỗi 4 - 6 tuần để làm xẹp và mềm tổ chức xơ cứng.
- Công nghệ Laser CO2 Fractional & Pico Laser:
- CO2 Fractional Laser (10600 nm): Tạo ra các cột vi tổn thương nhiệt xuyên sâu vào lớp trung bì sẹo, kích thích tái sắp xếp lại các bó sợi Collagen loại I và III ngổn ngang, làm phẳng bề mặt sẹo lồi lõm.
- Chiếu ánh sáng sinh học LED (830 nm): Kích thích nguyên bào sợi tổng hợp ATP, giảm viêm, tăng tốc độ phục hồi hệ thống mao mạch vi tuần hoàn tại vùng da tổn thương.
