Bệnh do Rickettsia (Rickettsioses)

Sinh Bệnh Học & Động Học Lây Truyền

Phân Loại Tác Nhân & Véc Tơ Truyền Bệnh

• Nhóm Sốt Bọ Ve (Spotted Fever Group - SFG):
  • Rickettsia rickettsii: Gây sốt đốm Rocky Mountain (RMSF), truyền qua bọ ve cứng (Dermacentor, Rhipicephalus).
  • Rickettsia conorii: Gây sốt do bọ ve Địa Trung Hải (Boutonneuse fever).
• Nhóm Sốt Phát Ban / Sốt Mò (Typhus Group & Scrub Typhus):
  • Orientia tsutsugamushi: Gây bệnh sốt mò (Scrub typhus), lây truyền qua ấu trùng mò (Trombiculid mites).
  • Rickettsia prowazekii: Gây sốt phát ban dịch tễ (Epidemic typhus), lây truyền qua rận quần áo (Pediculus humanus corporis).
  • Rickettsia typhi: Gây sốt phát ban chuột (Endemic / Murine typhus), lây truyền qua bọ trét chuột.

Sinh Bệnh Học Tổn Thương Nội Mạc & Da

• Sự xâm nhập & Nhân lên: Vi khuẩn theo vết đốt hoặc vết xước da vào cơ thể, chủ động gắn vào tế bào nội mạc mạch máu, nhân lên trong xơ tương và làm tan vỡ tế bào chủ.
• Viêm mạch hệ thống (Systemic Vasculitis): Sự phá hủy tế bào nội mạc kích hoạt chuỗi phản ứng viêm, làm tăng tính thấm thành mạch, thoát mạch, hình thành huyết khối vi mạch và hoại tử mô.
• Biểu hiện tại da:
  • Vết loét Eschar: Tại vị trí đốt (sốt mò, RMSF, Boutonneuse fever), sự hoại tử mô cục bộ do vi khuẩn nhân lên tạo thành vảy đen đóng gờ đỏ.
  • Phát ban dị ứng / Xuất huyết: Do hiện tượng thoát mạch và viêm vi mạch nông ở lớp trung bì da.

Biểu Hiện Lâm Sàng Các Thể Bệnh Lý

Bệnh Sốt Mò (Scrub Typhus - Orientia tsutsugamushi)

• Vết loét đầu ruồi (Eschar): Dấu hiệu vàng trong chẩn đoán, xuất hiện ở 50 - 80% trường hợp. Vết loét hình tròn/bầu dục, đường kính 0.5 - 1 cm, trung tâm đóng vảy đen khô, viền đỏ gờ cao, không đau, không ngứa. Vị trí ưu thế: vùng da ẩm nếp gấp (bẹn, nách, quanh rốn, dưới nếp lằn vú, bộ phận sinh dục).
• Phát ban dạng sần đỏ: Xuất hiện vào ngày thứ 4 - 5 của bệnh, lan từ thân mình ra các chi.
• Toàn thân: Sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, đau cơ, sưng hạch cục bộ gần vị trí vết loét và hạch toàn thân.

Sốt Đốm Rocky Mountain (RMSF - Rickettsia rickettsii)

• Đặc điểm phát ban đặc trưng: Ban bắt đầu xuất hiện sau 2 - 5 ngày sốt dưới dạng các sần đỏ nhỏ ở cổ tay, cổ chân và lòng bàn tay, lòng bàn chân, sau đó lan nhanh vào trung tâm (thân mình).
• Tiến triển xuất huyết: Ban nhanh chóng biến đổi thành dạng xuất huyết (petechiae/purpura), cảnh báo tình trạng tổn thương vi mạch nặng.

Sốt Phát Ban Dịch Tễ (Epidemic Typhus - Rickettsia prowazekii)

• Ban xuất hiện từ nếp nách, ngực rồi lan ra toàn thân nhưng thường chừa lại lòng bàn tay, lòng bàn chân và mặt.

Quy Trình Chẩn Đoán Tại Haute-Derma

Khai Thác Dịch Tễ & Vùng Lâm Nghiệp: Đi rừng, làm rẫy, picnic, cắm trại, tiếp xúc với bụi cây, vật nuôi, rận quần áo hoặc bọ ve trong vòng 2 tuần trước khi phát sốt.

Khám Lâm Sàng Da Toàn Diện (Tầm Soát Vết Loét Eschar): Cởi bỏ toàn bộ quần áo bệnh nhân để tìm vết loét vảy đen ẩn giấu ở các nếp gấp kín đáo: nếp lằn vú, nếp bẹn, nếp sau tai, nách, bìu/âm hộ.

Xét Nghiệm Khai Thác Vi Sinh & Huyết Thanh Học:

• Nguyên tắc lâm sàng: Không hoãn điều trị kháng sinh để chờ kết quả xét nghiệm vì bệnh tiến triển nhanh.
• Test IFA (Indirect Immunofluorescence Assay): Tiêu chuẩn vàng chẩn đoán huyết thanh (mẫu kép cấp và hồi phục tăng động độ kháng thể $\ge 4$ lần).
• Xét nghiệm PCR: Phát hiện ADN của Rickettsia/Orientia từ mẫu sinh thiết vết loét Eschar hoặc mẫu máu toàn phần giai đoạn sớm.

Phác Đồ Điều Trị & Quản Lý Phục Hồi Tại Haute-Derma

Phác Đồ Kháng Sinh Triệt Căn (First-Line Treatment)

• Doxycycline (Tiêu chuẩn vàng tuyệt đối):
  • Liều lượng người lớn: 100 mg x 2 lần/ngày (uống hoặc tiêm truyền tĩnh mạch).
  • Liều lượng trẻ em: 2.2 mg/kg cân nặng x 2 lần/ngày.
  • Thời gian điều trị: Duy trì tiếp tục tối thiểu 3 ngày sau khi bệnh nhân hết sốt hoàn toàn (thường kéo dài 7 - 10 ngày).
  • Lưu ý đặc biệt: Doxycycline được khuyến cáo là lựa chọn hàng đầu cho tất cả mọi lứa tuổi (kể cả trẻ em dưới 8 tuổi) bị bệnh Rickettsia vì lợi ích cứu sống tính mạng vượt trội so với nguy cơ đốm răng ngắn ngày.
• Chloramphenicol / Azithromycin (Lựa chọn thay thế):
  • Azithromycin (500 mg/ngày trong 3 - 5 ngày): Khuyên dùng cho phụ nữ mang thai bị sốt mò.

Đánh Giá Đáp Ứng Lâm Sàng & Chăm Sóc Vết Loét

• Dấu hiệu cắt sốt: Bệnh nhân Rickettsia thường cắt sốt trong vòng 24 đến 48 giờ sau khi khởi dùng Doxycycline. (Nếu không đáp ứng sau 48 giờ, cần xem xét lại chẩn đoán).
• Chăm sóc vết loét Eschar: Vệ sinh tại chỗ bằng dung dịch sát trùng nhẹ. Vết loét khô tự bong vảy, không cần thiệp rạch bóc xơ hoại tử.