Vết đốt của động vật chân khớp (Arthropod Bites and Stings)

Sinh Bệnh Học & Cơ Chế Độc Tố

Phân Biệt Vết Đốt (Bites) & Vết Chích (Stings)

• Vết đốt (Bites - Côn trùng hút máu): Do các loài như muỗi, bọ trét, bọ xít, rệp giường, ve bét dùng bộ phận miệng (proboscis/chelicerae) đâm xuyên qua da để hút máu.
  • Cơ chế gây hại: Nước bọt côn trùng tiết ra chứa các enzyme chống đông máu, chất giãn mạch và protein ngoại lai kích thích phản ứng miễn dịch quá mẫn Typ I (qua trung gian IgE) và Typ IV (qua trung gian tế bào T).
• Vết chích (Stings - Côn trùng phóng độc tố): Do các loài như ong (Hymenoptera), nhện, bọ cạp, rết sử dụng ngòi chích hoặc răng nọc phóng trực tiếp độc tố (venom) vào mô mềm.
  • Cơ chế gây hại: Độc tố chứa hỗn hợp peptide độc hại (Melittin, Apamin, Mastoparan), enzyme thủy phân (Phospholipase A2, Hyaluronidase) và các chất trung gian hóa học (Histamine, Serotonin) gây hủy hoại tế bào trực tiếp, đau rát dữ dội và co thắt mạch.

Các Dạng Đáp ứng Miễn Dịch & Độc Tính Tại Da

• Phản ứng quá mẫn tức thì (Early Response): Phân bào Mast phóng thích Histamine trong vòng vài phút gây giãn mạch, thoát dịch kẽ, hình thành sẩn phù thoáng qua kèm ngứa dữ dội.
• Phản ứng quá mẫn muộn (Late-phase Response): Sau 2 - 6 giờ, sự thâm nhiễm của bạch cầu đa nhân trung tính, bạch cầu ái toan (Eosinophil) và tế bào T tạo nên các sần đỏ thâm nhiễm cứng (indurated papules) kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần.
• Phản ứng độc tố trực tiếp (Direct Cytotoxic Response): Enzyme trong nọc độc nhện nâu (Sphingomyelinase D) hoặc rết phá hủy màng tế bào nội mạc, gây tắc mạch vi tuần hoàn, thiếu máu cục bộ và hoại tử da.

Biểu Hiện Lâm Sàng Các Dạng Tổn Thương

Sần Nổi Mề Đay Do Côn Trùng (Papular Urticaria / Lichen Urticatus)

• Thường gặp ở trẻ em hoặc người có cơ địa dị ứng.
• Tổn thương cơ bản: Các sần đỏ gờ cao trên mặt da, kích thước 0.5 - 2 cm, trung tâm thường có một điểm chấm châm đốt nhỏ (central punctum).
• Đặc điểm phân bố: Xuất hiện thành từng cụm hoặc đường thẳng ở các vùng da hở (tay, chân, cổ). Cảm giác ngứa ngáy dữ dội dẫn đến gãi bóc tróc, hình thành vảy tiết và sần lichen hóa mạn tính.

Tổn Thương Bóng Nước & Hoại Tử Cục Bộ (Bullous & Necrotic Lesions)

• Phản ứng bóng nước (Bullous Arthropod Reaction): Do phản ứng quá mẫn mạnh làm phù nề dữ dội lớp trung bì nông, tách rời lớp thượng bì tạo thành bóng nước căng chứa dịch trong trên nền da viêm đỏ.
• Hoại tử da (Necrotic Arachnidism / Centipede Bites): Vết đốt của nhện hoặc rết gây ra trung tâm tím tái, sưng nề lan rộng nhanh chóng, xuất hiện mụn nước xuất huyết rồi chuyển sang hoại tử đen ranh giới rõ (loét sâu lâu lành).

Phản Ứng Phản Vệ Toàn Thân (Systemic Anaphylaxis)

• Thường gặp nhất sau vết chích của ong (Vespidae/Apidae) hoặc kiến lửa (Solenopsis).
• Triệu chứng cảnh báo: Nổi mề đay toàn thân, phù Quincke (phù mạch ở môi, mắt, thanh quản), co thắt phế quản gây khó thở, tụt huyết áp, vã mồ hôi, rối loạn tri giác và sốc phản vệ.

Chẩn Đoán Phân Biệt Tổn Thương Do Các Loài Chân Khớp Thường Gặp

Quy Trình Cấp Cứu & Xử Trí Tại Haute-Derma

Bước 1: Tiếp Nhận & Loại Bỏ Tác Nhân Cục Bộ

• Rút ngòi chích (đối với ong): Dùng nhíp y khoa hoặc gạt nhẹ bằng mép thẻ nhựa để gắp ngòi chích ra ngoài. Tuyệt đối không bóp nặn túi độc vì sẽ làm nọc độc bơm thêm vào da.
• Làm sạch tổn thương: Rửa sạch vùng da bằng dung dịch sát trùng nhẹ (Chlorhexidine hoặc Povidone-Iodine) và nước muối sinh lý.
• Chườm lạnh (Cold Compress): Áp gạc lạnh/túi đá chườm 15 - 20 phút mỗi giờ để làm co mạch, giảm sưng nề và giảm truyền tín hiệu đau.

Bước 2: Đánh Giá & Phân Loại Mức Độ Nặng

• Khai thác tiền sử dị ứng, số lượng vết đốt/chích và kiểm tra sinh hiệu (Huyết áp, Mạch, SpO2, Tần số thở).
• Tầm soát các dấu hiệu sốc phản vệ cấp tính: khó thở, khàn tiếng, nuốt khó, chóng mặt, tụt huyết áp.

Bước 3: Can Thiệp Y Khoa Tại Chỗ & Toàn Thân

• Áp dụng phác đồ kiểm soát viêm, ngứa và ngăn ngừa hoại tử mô theo từng mức độ tổn thương.

Phác Đồ Điều Trị Nội Khoa & Quản Lý Biến Chứng

Phác Đồ Điều Trị Tại Chỗ & Uống (Local & Systemic Pharmacotherapy)

• Thuốc thoa tại chỗ (Topical Therapies):
  • Corticosteroid thoa nhóm mạnh/trung bình: Hydrocortisone butyrate, Betamethasone dipropionate hoặc Clobetasol propionate bôi 2 lần/ngày trong 5 - 7 ngày để giảm nhanh phản ứng viêm sần phù.
  • Dung dịch làm dịu da: Calamine lotion, Zinc oxide thoa hỗ trợ giảm ngứa.
• Thuốc uống toàn thân (Systemic Medications):
  • Thuốc kháng Histamine H1 thế hệ 2: Levocetirizine (5 mg/ngày), Fexofenadine (180 mg/ngày) hoặc Desloratadine (5 mg/ngày) giúp kiểm soát cơn ngứa bùng phát và giảm sần mề đay.
  • Corticosteroid đường uống: Prednisolone (0.5 - 1 mg/kg/ngày trong 3 - 5 ngày) chỉ định cho các trường hợp phản ứng tại chỗ lan rộng (Extensive Local Reaction), sưng nề toàn bộ một vùng chi hoặc tổn thương bóng nước nặng.

Phác Đồ Cấp Cứu Phản Vệ Cấp Tính (Anaphylaxis Protocol)

• Epinephrine (Adrenaline) - Thuốc thiết yếu hàng đầu:
  • Liều lượng: Tiêm bắp sâu (Intramuscular) vào mặt ngoài giữa đùi.
    • Người lớn: 0.3 - 0.5 mg (dung dịch 1:1000).
    • Trẻ em: 0.01 mg/kg (tối đa 0.3 mg).
  • Nhắc lại liều sau 5 - 15 phút nếu triệu chứng không cải thiện.
• Hỗ trợ hô hấp & Tuần hoàn: Đặt bệnh nhân nằm ngửa kê cao chân, thở Oxygen qua mask, truyền dịch Ringer Lactate/NaCl 0.9% nhanh, phối hợp tiêm tĩnh mạch Methylprednisolone và Diphenhydramine.

Phác Đồ Phục Hồi & Ngăn Ngừa Sẹo Thâm (PIH)

• Kháng sinh phòng bội nhiễm: Nếu vết gãi bóc xước có dấu hiệu nhiễm trùng thứ phát (chốc lở, viêm mô tế bào), chỉ định kem thoa Mupirocin/Fusidic Acid hoặc kháng sinh đường uống Cefalexin / Amoxicillin-Clavulanate.
• Phục hồi da & Chống thâm: Sau khi tổn thương viêm cấp đã thoái triển, bôi kem phục hồi da chứa Panthenol, Madecassoside và phối hợp các hoạt chất giảm thâm (Niacinamide, Azelaic Acid) để ngừa tăng sắc tố sau viêm (PIH).