Ghẻ (Scabies)
Bệnh ghẻ (Scabies) là bệnh truyền nhiễm ngoài da phổ biến do loài mạt ký sinh Sarcoptes scabiei var. hominis gây ra. Đây không đơn thuần là một tổn thương da thông thường mà là hệ quả của phản ứng quá mẫn miễn dịch đối với mạt, trứng và chất thải của chúng. Bệnh có đặc tính lây lan rất nhanh qua tiếp xúc trực tiếp da-với-da hoặc gián tiếp qua đồ dùng cá nhân, gây ra những cơn ngứa dữ dội bùng phát về đêm.
Tại Haute-Derma, quản lý bệnh ghẻ đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối từ khâu soi da phát hiện đường hầm (burrow), định danh ký sinh trùng trên kính hiển vi cho đến xây dựng phác đồ triệt căn đồng thời cho cả bệnh nhân và gia đình, nhằm ngăn ngừa biến chứng nhiễm trùng thứ phát (chốc lở, viêm cầu thận cấp) và dập tắt nguy cơ lây nhiễm diện rộng trong cộng đồng.
Sinh Bệnh Học & Động Học Lây Truyền
Tác Nhân Căn Nguyên & Vòng Đời Ký Sinh Trùng
- Tác nhân: Mạt ghẻ cái Sarcoptes scabiei kích thước nhỏ (0.3 – 0.4 mm), không thể nhìn rõ bằng mắt thường nếu không có thiết bị phóng đại.
- Hành vi đào hầm: Mạt cái tiết ra enzyme tiêu protein để cắn thủng và đào các đường hầm ngoằn ngoèo trong lớp sừng (stratum corneum) của thượng bì. Chúng đẻ 2 - 3 trứng/ngày cùng chất thải (phân mạt) bên trong đường hầm này.
- Chu kỳ sinh học: Trứng nở thành ấu trùng (3 - 4 ngày), phát triển qua các giai đoạn thanh trùng (nymph) để thành mạt trưởng thành trong 10 - 14 ngày. Mạt cái sống từ 1 - 2 tháng trên cơ thể người.
Cơ Cơ Phản Ứng Quá Mẫn Dị Ứng
- Triệu chứng ngứa và sần đỏ không xuất hiện ngay khi mạt xâm nhập mà do đáp ứng miễn dịch quá mẫn muộn (Typ IV) của ký chủ đối với protein mạt, trứng và phân.
- Ở người nhiễm lần đầu, thời gian ủ bệnh kéo dài 2 đến 6 tuần. Tuy nhiên, nếu tái nhiễm, phản ứng dị ứng bùng phát chỉ sau 1 đến 4 ngày do bộ nhớ miễn dịch T-cell đã sẵn có.
Biểu Hiện Lâm Sàng Các Thể Bệnh
Ghẻ Thông Thường (Classic Scabies)
- Đường hầm ghẻ (Burrow): Sang thương đặc trưng nhất, dạng đường chỉ ngoằn ngoèo, gờ nhẹ, dài 2 - 15 mm, màu xám hoặc xám trắng, cuối đường hầm thường có mụn nước nhỏ chứa mạt cái.
- Sần ngứa & Mụn nước: Sần đỏ nổi rải rác, tập trung ở các "vị trí ưu thế" có lớp sừng mỏng: kẽ ngón tay, mặt gấp cổ tay, nếp nách, quanh rốn, mông, nếp gấp lằn mông và bộ phận sinh dục (sần ghẻ ở quy đầu/bìu nam giới).
- Cơn ngứa về đêm: Ngứa tăng cường độ dữ dội về đêm do nhiệt độ giường ấm kích thích mạt cái di chuyển và hoạt động mạnh.
Ghẻ Na Uy / Ghẻ Vảy (Crusted / Norwegian Scabies)
- Đối tượng nguy cơ: Người suy giảm miễn dịch (HIV, dùng Corticosteroid kéo dài), bệnh nhân tâm thần, người già yếu liệt giường.
- Đặc điểm: Do cơ thể mất khả năng đáp ứng miễn dịch kiểm soát mạt, mật độ mạt bùng phát lên tới hàng triệu con (so với 10 - 15 con ở thể thông thường).
- Tổn thương: Vảy da dày cứng, màu xám rêu nứt nẻ đóng lớp như vỏ cây toàn thân (kể cả đầu, mặt, lòng bàn tay/chân). Rất ít hoặc không ngứa, nhưng có tính lây nhiễm cực kỳ nghiêm trọng.
Ghẻ Trẻ Em / Trẻ Sơ Sinh (Infantile Scabies)
- Khác với người lớn, tổn thương ở trẻ nhỏ phân bố toàn thân, bao gồm cả mặt, đầu, cổ, lòng bàn tay và lòng bàn chân. Dễ xuất hiện mụn mủ, bóng nước và biến chứng chốc lở do da trẻ nhạy cảm.
Chẩn Đoán Phân Biệt Các Bệnh Lý Sần Ngứa Kẽ / Toàn Thân
| Bệnh Ghẻ (Scabies) | Viêm Da Cơ Địa (Atopic Dermatitis) | Bệnh Tổ Đỉa (Dyshidrosis) |
|---|---|---|
| Có Đường hầm (Burrow - dấu hiệu đặc hiệu) | Không có | Không có |
| Kẽ ngón tay, cổ tay, nách, sinh dục | Vùng nếp gấp (khuỷu tay, khoeo chân) | Lòng bàn tay, lòng bàn chân, rìa ngón |
| Ngứa dữ dội bùng phát về đêm | Ngứa dai dẳng, tăng khi khô da | Ngứa rát, xuất hiện theo đợt |
| Nhiều người trong nhà cùng ngứa | Tiền sử dị ứng bản thân/gia đình | Liên quan đến mồ hôi, căng thẳng |
| Cơn ngứa đêm Rất rõ rệt (mạt di chuyển) | Ngứa rải rác | Không thay đổi đáng kể theo giờ |
Quy Trình Chẩn Đoán Tại Haute-Derma
Khai Thác Dịch Tễ & Tiền Sử: Ghi nhận triệu chứng ngứa tập thể (bạn cùng phòng, thành viên gia đình, nhà trẻ, ký túc xá).
Khám Lâm Sàng & Soi Da Dermoscopy:
- Tầm soát đường hầm ở kẽ ngón tay và cổ tay.
- Dấu hiệu "Đầu đạn / Máy bay phản lực" (Delta-wing jet sign) trên Dermoscopy: Phần đầu và cặp chân trước của mạt ghẻ tạo thành hình tam giác tăng sắc tố đậm ở cuối đường hầm.
Xét Nghiệm Kính Hiển Vi (Scabies Scraping Test):
- Dùng lưỡi dao mổ (hoặc kim mũi nhọn) nhỏ một giọt dầu Paraffin/KOH 10%, nạo nhẹ trên đường hầm hoặc mụn nước còn nguyên vẹn.
- Quan sát dưới kính hiển vi quang học ở độ phóng đại x10/x40 để tìm: mạt trưởng thành, ấu trùng, trứng ghẻ hoặc viên phân (scybala).
Phác Đồ Điều Trị & Quản Lý Dịch Tễ / Phục Hồi Tại Haute-Derma
Thuốc Thoa Tại Chỗ (Topical Permethrin - Tiêu Chuẩn Vàng)
- Permethrin 5% (Kem):
- Cách dùng: Thoa toàn bộ bề mặt da từ cổ xuống hết lòng bàn chân (chú ý kẽ móng tay, kẽ ngón, nếp lằn mông, bộ phận sinh dục). Trẻ em dưới 2 tuổi và người già cần thoa cả vùng đầu, mặt, tai.
- Thời gian lưu thuốc: Giữ nguyên kem trên da 8 đến 14 tiếng (thường thoa buổi tối trước khi đi ngủ), sau đó tắm sạch bằng nước ấm.
- Tần suất: Thoa 2 liều cách nhau đúng 7 ngày (liều thứ 2 nhằm tiêu diệt mạt mới nở từ trứng còn sót lại).
- Giải pháp thay thế: Mỡ Lưu huỳnh 6 - 10% (an toàn cho trẻ sơ sinh dưới 2 tháng và phụ nữ mang thai) hoặc Benzoate Benzyl 25%.
Thuốc Uống Toàn Thân (Systemic Ivermectin)
- Ivermectin uống (200 mcg/kg):
- Khuyên dùng cho trường hợp bệnh ghẻ diện rộng, thất bại với thuốc thoa, bùng phát dịch tập thể hoặc trường hợp Ghẻ Na Uy.
- Tần suất: Uống 1 liều đơn độc cùng thức ăn, nhắc lại liều thứ 2 sau 7 - 14 ngày.
- Ghẻ Na Uy: Cần phối hợp uống Ivermectin (ngày 1, 2, 8, 9, 15) kết hợp thoa Permethrin 5% hàng ngày và thuốc bạt sừng (Salicylic Acid) để phá hủy lớp vảy dày.
Nguyên Tắc Kiểm Soát Dịch Tễ & Môi Trường (Bắt Buộc)
- Điều trị đồng thời: Tất cả thành viên sống chung nhà hoặc người tiếp xúc da kề da gần gũi phải được điều trị cùng một ngày, dù có triệu chứng ngứa hay không.
- Xử lý đồ dùng cá nhân: Giặt toàn bộ quần áo, chăn ga, khăn tắm bằng nước nóng (> 60°C) và sấy khô ở nhiệt độ cao.
- Đồ không giặt được: Phong lập kín trong túi nilon buộc chặt ít nhất 72 giờ đến 7 ngày (mạt ghẻ rời khỏi ký chủ sẽ chết do mất nước sau 2 - 3 ngày).
Quản Lý Ngứa Sau Điều Trị (Post-Scabietic Itch)
- Cảnh báo: Cảm giác ngứa có thể kéo dài 2 - 4 tuần sau khi mạt đã bị diệt hoàn toàn do xác mạt và chất thải vẫn lưu lại gây phản ứng dị ứng tồn dư.
- Xử trí: Dùng Kháng Histamin H1 thế hệ 2 uống kết hợp kem dưỡng ẩm dịu nhẹ, kem Hydrocortisone 1% thoa ngắn ngày. Không tự ý thoa lại thuốc diệt mạt liên tục gây viêm da tiếp xúc kích ứng.
