Ve bét (Acarina)

Sinh Bệnh Học

Cơ Chế Tấn Công & Cắm Vòi Hút Máu

• Cơ quan cắm vòi (Hypostome): Ve cứng sử dụng bộ phận cắm hình gai ngược (hypostome) đâm sâu vào lớp trung bì da, tiết ra chất dịch dạng keo (cement) giúp gắn chặt cơ thể vào da người trong nhiều ngày.
• Thành phần nước bọt ve bét:
  • Enzyme & Chất chống đông: Apyrase, Kininase và các chất chế ngự Thrombin ngăn cản quá trình đông máu.
  • Chất ức chế miễn dịch & Giảm đau: Nước bọt chứa các peptide vô hiệu hóa Histamine, Bradykinin và ức chế bổ thể, giúp vết đốt hoàn toàn không đau trong những giờ đầu, tạo điều kiện cho vi khuẩn truyền bệnh chui vào dòng máu.

Các Dạng Đáp Ứng Miễn Dịch Tại Da

• Phản ứng u hạt dị vật (Foreign Body Granuloma): Nếu phần vòi (hypostome) bị gãy và kẹt lại trong da khi giật ve sai cách, hệ miễn dịch sẽ bao bọc bằng tế bào bán liên và tế bào khổng lồ đa nhân, tạo thành nốt sần cứng mạn tính tồn tại nhiều tháng.
• Hội chứng dị ứng thịt đỏ (Alpha-Gal Syndrome): Nhau thai/nước bọt ve Amblyomma americanum chứa đường Galactose-$\alpha$-1,3-galactose ($\alpha$-gal). Khi vào máu, cơ thể sinh kháng thể IgE chống $\alpha$-gal, gây ra phản ứng dị ứng/phản vệ muộn (3 - 6 giờ) sau khi ăn thịt đỏ (bò, lợn, cừu).

Biểu Hiện Lâm Sàng Các Dạng Tổn Thương Do Ve Bét

Ban Đỏ Mắt Bò Trong Bệnh Lyme (Erythema Migrans - EM)

• Xuất hiện: Sau 3 - 30 ngày kể từ khi bị ve Ixodes đốt.
• Hình thái: Mảng hồng ban lan rộng dần ra xung quanh (đường kính $> 5\text{ cm}$), trung tâm nhợt nhạt hoặc có mụn nước nhỏ tạo thành hình ảnh tâm bia / mắt bò (Bull's-eye pattern). Ban nóng nhẹ, ít đau ít ngứa.

Vết Loét Hoại Tử Đen Do Sốt Mò (Eschar / Scrub Typhus)

• Do mạt mò (Trombiculid mites / Chigger) đốt.
• Đặc điểm: Bắt đầu bằng mụn nước nhỏ không đau, vỡ ra tạo thành vết loét nông được phủ vảy hoại tử màu đen sẫm (black eschar), viền xung quanh gờ đỏ nhẹ. Thường nằm ở vùng da ẩn ẩm ướt (nách, bẹn, thắt lưng, dưới cấn áo).

Sần Ngứa Do Mạt Mò & Rệp Bụi (Chigger Dermatitis / Mite Bites)

• Các nốt sần đỏ gờ cao, kích thước 2 - 5 mm, rất ngứa, trung tâm có thể có mụn nước hoặc mụn mủ nông. Phân bố tập trung ở vùng da bị thít chặt bởi quần áo (cạp quần, tất, nếp lằn bẹn).

Chẩn Đoán Phân Biệt Các Tổn Thương Do Ve Bét Thường Gặp

Quy Trình Gắp Ve & Xử Trí Tại Haute-Derma

Kỹ Thuật Gắp Ve Chuẩn Y Khoa (Tick Removal Protocol):

• Dụng cụ: Dùng nhíp y khoa đầu mảnh, cong.
• Thao tác: Kẹp chặt vào phần đầu/vòi của ve ở vùng sát bề mặt da nhất.
• Lực kéo: Kéo thẳng lên trên với lực đều, liên tục. Không xoắn vặn, không giật mạnh làm gãy vòi ve.
• Cảnh báo chống chỉ định: Không bôi cồn, dầu gió, xăng hay dùng nhang đốt lên thân ve, vì kích thích ve co thắt và bơm ngược dịch ruột chứa vi khuẩn vào máu.

Sát Trùng & Kiểm Tra Lâm Sàng:

• Rửa sạch vùng da đốt bằng dung dịch Povidone-Iodine hoặc cồn iod.
• Soi Dermoscopy kiểm tra xem còn sót phần vòi hypostome trong trung bì da hay không. Nếu còn sót, tiến hành gây tê tại chỗ và dùng kim vô trùng lấy sạch.

Phác Đồ Điều Trị Nội Khoa & Quản Lý Phục Hồi Tại Haute-Derma

Phác Đồ Kháng Sinh Điều Trị & Dự Phòng Bệnh Truyền Nhiễm

• Dự phòng & Trị liệu hàng đầu:
  • Doxycycline:
    • Người lớn: 100 mg x 2 lần/ngày.
    • Trẻ em (< 45 kg): 2.2 mg/kg x 2 lần/ngày.
    • Chỉ định: Bệnh Lyme (14 - 21 ngày), Sốt mò / Anaplasma / Ehrlichia (7 - 14 ngày).
  • Amoxicillin / Cefuroxime axetil: Lựa chọn thay thế điều trị ban đỏ Erythema Migrans cho phụ nữ mang thai (Amoxicillin 500 mg x 3 lần/ngày trong 14 - 21 ngày).

Trị Liệu Tại Chỗ & Kiểm Soát Phản Ứng Viêm

• Corticosteroid bôi tại chỗ: Betamethasone dipropionate hoặc Clobetasol propionate bôi 2 lần/ngày trong 5 - 7 ngày giúp giảm u hạt dị vật và phản ứng sần ngứa.
• Kháng Histamine đường uống: Levocetirizine (5 mg/ngày) hoặc Fexofenadine (180 mg/ngày) kiểm soát cơn ngứa bùng phát.
• Kem phục hồi & Chống thâm (PIH): Bôi kem chứa Niacinamide, Madecassoside và Azelaic Acid sau khi tổn thương khô để ngăn sẹo thâm đen.