Nấm da đầu (Tinea Capitis)

Sinh Bệnh Học & Phân Thể Xâm Nhập Thân Tóc

Dựa vào vị trí hình thành và sắp xếp của bào tử nấm so với trục thân tóc, nấm da đầu được chia thành ba hình thức xâm nhập vi sinh chính:

• Hình Thức Xâm Nhập Ngoại Nang (Ectothrix): Bào tử nấm hình thành và bao bọc hoàn toàn bên ngoài vỏ thân tóc (Cuticle), trong khi sợi nấm phát triển bên trong lòng thân tóc. Các tác nhân chính bao gồm Microsporum canis (lây từ chó, mèo) và Microsporum gypseum (lây từ đất). Sự tích tụ bào tử ở vỏ ngoài làm tổn thương lớp Cuticle, khiến thân tóc mất đi độ bóng, bị suy yếu cấu trúc và gãy ngang cách da đầu vài milimet.
• Hình Thức Xâm Nhập Nội Nang (Endothrix): Bào tử nấm phát triển và lấp đầy hoàn toàn bên trong lõi thân tóc (Cortex), trong khi lớp vỏ ngoài Cuticle vẫn giữ nguyên vẹn. Tác nhân tiêu biểu là Trichophyton tonsurans và Trichophyton violaceum (lây từ người sang người). Do lõi tóc bị lấp đầy bởi bào tử, thân tóc trở nên cực kỳ giòn và đứt gãy ngay sát bề mặt cổ lỗ chân lông, tạo nên các đốm đen nhỏ trên da đầu.
• Hình Thức Xâm Nhập Thể Tổ Ong (Favus): Do Trichophyton schoenleinii gây ra. Sợi nấm và bào tử phát triển bên trong thân tóc kèm theo sự xuất hiện của các bọt khí. Quá trình này hình thành nên các mảng vảy hình chén màu vàng (Scutula) đặc trưng bao quanh cổ nang tóc, dẫn đến teo da đầu và mất tóc vĩnh viễn.
• Phản Ứng Viêm Hoại Tử Kerion Celsi: Kerion Celsi không phải do bản thân vi khuẩn gây ra mà là hậu quả của phản ứng miễn dịch quá mẫn muộn (Kiểu IV) dữ dội từ ký chủ đối với các kháng nguyên của chủng nấm ái thú (M. canis, T. verrucosum). Bạch cầu đa nhân trung tính thâm nhiễm ồ ạt tạo nên các ổ vi áp-xe xung quanh nang tóc, làm phá hủy cấu trúc mầm tóc ở vùng phình nang tóc (Bulge region).

Biểu Hiện Lâm Sàng & Phân Biệt

Biểu Hiện Lâm Sàng Qua Các Thể Bệnh:

• Thể vảy xám (Gray Patch Tinea Capitis): Thường do chủng Ectothrix (M. canis). Biểu hiện là một hoặc nhiều mảng rụng tóc hình tròn, đường kính từ 1 đến 5 cm, giới hạn rõ. Bề mặt da đầu phủ nhiều vảy xám mịn giống như gàu. Toàn bộ các sợi tóc trong mảng tổn thương bị gãy ngắn cách da đầu từ 2 đến 4 mm, mất độ bóng và có màu xám đục. Bệnh nhân thường chỉ ngứa nhẹ.
• Thể chấm đen (Black Dot Tinea Capitis): Thường do chủng Endothrix (T. tonsurans). Biểu hiện là vô số các mảng rụng tóc nhỏ rải rác, ranh giới không rõ hoàn toàn. Do sợi tóc bị gãy đứt ngay sát bề mặt da đầu, phần gốc tóc còn sót lại bên trong cổ lỗ chân lông tạo thành các chấm đen nhỏ li ti dầy đặc. Mảng tổn thương có thể có vảy nhẹ hoặc hầu như không có vảy.
• Thể u nấm mưng mủ (Kerion Celsi): Tổn thương mụn mủ sâu dạng u nốt gồ cao trên bề mặt da đầu, ranh giới rõ, bề mặt chằng chịt các lỗ rò chảy mủ nhầy màu vàng dạng tổ ơ. Khi ấn nhẹ có dịch mủ thoát ra từ các lỗ nang tóc. Tóc ở vùng tổn thương bị rụng hoàn toàn hoặc dễ dàng rút ra không đau. Bệnh nhân thường kèm theo sốt nhẹ và sưng đau hạch vùng sau tai hoặc hạch cổ.
• Thể vảy hình chén (Favus): Xuất hiện các mảng vảy dày màu vàng tươi hình chén (Scutula) bao quanh gốc chân tóc, trung tâm vảy lõm xuống, có mùi hôi đặc trưng như mùi nước tiểu chuột. Khi bóc vảy để lại nền da đỏ trợt máu. Sau một thời gian, các mảng vảy bong ra để lại vùng da đầu teo đỏ và hói sẹo vĩnh viễn.

Chẩn Đoán Phân Biệt Lâm Sàng Tại Phòng Khám:

• Viêm da dầu da đầu (Seborrheic Dermatitis): Xuất hiện các mảng vảy mỡ màu vàng dính, dầy ở vùng đỉnh đầu và chân tóc, nhưng hoàn toàn không gây gãy tóc hay rụng tóc ngắn cách da đầu.
• Vảy nến da đầu (Scalp Psoriasis): Mảng đỏ ranh giới rất rõ, vảy trắng ánh bạc dầy gồ vượt qua đường ranh giới tóc, sợi tóc vẫn mọc xuyên qua mảng vảy bình thường mà không bị đứt gãy.
• Rụng tóc từng mảng (Alopecia Areata): Mảng rụng tóc hoàn toàn trẵn bôi, da đầu láng mịn không có vảy, không có phản ứng viêm, thấy hình ảnh "tóc dấu chấm cảm" ở bờ tiến triển nhưng không có sợi tóc gãy xám hay chấm đen.

Quy Trình Chẩn Đoán Chuẩn Y Khoa Tại Haute-Derma

• Khảo Sát Đèn Wood (Wood's Lamp Examination): Chiếu tia UV bước sóng 365 nm trực tiếp lên da đầu trong phòng tối hoàn toàn. Nấm da đầu do chi Microsporum (Ectothrix) phát quang màu xanh lục tươi rực rỡ do chất Pteridine do vi nấm tiết ra. Nấm do Trichophyton schoenleinii (Favus) phát quang màu xanh lơ nhạt. Nấm do Trichophyton tonsurans (Endothrix) hoàn toàn không phát quang (Âm tính).
• Soi Da Trichoscopy (Dermoscopy Da Đầu): Phát hiện các dấu hiệu vi cấu trúc đặc trưng cho từng chủng nấm: Chủng Ectothrix: Thấy tóc hình bumerang, vảy bao quanh cổ tóc dạng dải. Chủng Endothrix: Thấy tóc hình dấu phẩy (Comma hairs), tóc hình lò xo (Corkscrew hairs), tóc gãy đứt dạng mã Morse (Morse code-like hairs) và các chấm đen (Black dots). Thể Kerion: Thấy vùng da đỏ trợt, các đốm mủ quanh nang tóc và dải mạch máu phì đại.
• Xét Nghiệm Vi Sinh Soi Tươi KOH Kết Hợp Nhuộm Huỳnh Quang: Cạo vảy da đầu và nhổ các sợi tóc bị gãy gập ngâm trong dung dịch KOH 10-20%. Dưới kính hiển vi huỳnh quang Calcofluor White, xác định rõ vị trí của bào tử nấm: xếp thành hàng dài bên trong lòng thân tóc (Endothrix) hay bao quanh bề mặt ngoài của trục tóc (Ectothrix).
• Nuôi Cấy Định Danh Chủng Nấm: Cấy mẫu tóc tổn thương vào môi trường Sabouraud Dextrose Agar (SDA) bổ sung Chloramphenicol và Cycloheximide. Theo dõi hình thái khuẩn lạc trong 2-3 tuần để xác định chính xác M. canis, T. tonsurans hay T. verrucosum.

Phác Đồ Điều Trị Toàn Diện Tại Haute-Derma

Lưu ý lâm sàng bắt buộc: Nấm da đầu không thể chữa khỏi bằng kem bôi hay dầu gội đơn thuần do vi nấm nằm sâu bên trong thân tóc và nang tóc. Điều trị bằng thuốc kháng nấm đường uống là chỉ định bắt buộc tuyệt đối.

• Phác Đồ Thuốc Kháng Nấm Đường Uống (First-line Systemic Therapy):
  • Griseofulvin (Lựa chọn hàng đầu cho nhiễm Microsporum): Liều nhi khoa 15-20 mg/kg/ngày (dạng vi hạt - microsize), uống 1 lần/ngày hoặc chia 2 lần. Thuốc bắt buộc phải uống cùng bữa ăn có chất béo (sữa tươi, sữa chua, bơ) để tăng tối đa khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa. Thời gian điều trị: 6 đến 8 tuần.
  • Terbinafine (Lựa chọn hàng đầu cho nhiễm Trichophyton): Trẻ em dưới 20 kg: 62.5 mg/ngày. Trẻ em 20 - 40 kg: 125 mg/ngày. Trẻ em trên 40 kg và Người lớn: 250 mg/ngày. Thời gian điều trị: 4 đến 6 tuần.
  • Itraconazole: Liều 5 mg/kg/ngày uống liên tục trong 4 tuần hoặc dùng liệu pháp xung (Pulse therapy) cho trẻ em lớn và người lớn.
• Điều Trị Hỗ Trợ Tại Chỗ & Diệt Mầm Bệnh Ẩn: Sử dụng dầu gội diệt nấm Ketoconazole 2% hoặc Selenium Sulfide 2.5% gội đầu 2-3 lần/tuần, ủ trong 10 phút trước khi xả sạch nhằm diệt bào tử nấm tự do trên bề mặt da đầu, giảm nguy cơ lây nhiễm sang người xung quanh. Khuyên tất cả các thành viên trong gia đình cùng gội dầu gội Ketoconazole 2% trong 2 tuần để loại bỏ trạng thái mang nấm không triệu chứng (Asymptomatic carriers).
• Quản Lý Cấp Cứu Thể Kerion Celsi: Tuyệt đối không trích rạch dẫn lưu mủ vì đây là phản ứng đáp ứng miễn dịch quá mẫn, không phải áp-xe vi khuẩn thuần túy. Việc trích rạch gây đau đớn và tăng nguy cơ tạo sẹo. Phối hợp Corticoid đường uống (Prednisolone): Liều 0.5 - 1 mg/kg/ngày trong 1-2 tuần đầu dưới sự bao phủ của thuốc kháng nấm toàn thân để giảm nhanh phản ứng viêm hoại tử, bảo vệ mầm tóc ở vùng phình nang tóc.